TL;DR

• Po zniesieniu obowiązkowego jodowania soli w Polsce w 2020 r. wzrosło ryzyko niedoboru jodu, zwłaszcza u kobiet w ciąży, dzieci i osób ograniczających sól.
• Sól jodowana dostarcza przeciętnie 30-50% dziennego zapotrzebowania na jod u dorosłych; osoby ograniczające sól lub stosujące sól niejodowaną są bardziej narażone na niedobór.
• Suplementacja jodu jest wskazana m.in. dla kobiet w ciąży i karmiących, u których zapotrzebowanie wzrasta do 250 µg/dobę.
• U osób z chorobą Hashimoto i innymi autoimmunologicznymi chorobami tarczycy nadmiar jodu może nasilać przebieg choroby - suplementować należy po konsultacji z lekarzem.
• Źródła jodu w diecie poza solą to głównie ryby morskie, algi (ostrożnie!), jaja i nabiał; zawartość w produktach roślinnych jest minimalna.

Szczegóły w artykule.

Jod jest niezbędnym mikroelementem, kluczowym dla syntezy hormonów tarczycy: tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3). Hormony te regulują metabolizm, rozwój układu nerwowego i wzrost u dzieci oraz funkcjonowanie wielu narządów u dorosłych.

Organizm nie magazynuje jodu w znaczących ilościach, dlatego konieczne jest jego regularne dostarczanie z dietą. Niedobór jodu u dzieci prowadzi do trwałych zaburzeń rozwoju mózgu (kretynizm), a u dorosłych do niedoczynności tarczycy i powstawania wola.

Sól jodowana w Polsce: historia i obecny stan

Program jodowania soli - sukces i ograniczenia

W 1997 r. wprowadzono w Polsce obowiązkowe jodowanie soli kuchennej (20-40 mg jodku potasu/kg soli), co skutecznie wyeliminowało endemiczne niedobory jodu i wola tarczycowego u dzieci i młodzieży (WHO, 2007).

W 2020 r. zniesiono obowiązek jodowania wszystkich rodzajów soli. Pojawiło się wiele soli niejodowanych (np. himalajska, kamienna, morska). Dodatkowo, zmniejszenie spożycia soli zgodnie z zaleceniami (do <5 g/dobę) obniża podaż jodu z tego źródła.

Ile jodu dostarcza sól jodowana?

Przeciętna zawartość jodu w soli jodowanej to 30 mg jodku potasu/kg soli, co odpowiada około 23 mg jodu/kg. 1 g soli jodowanej dostarcza więc około 23 µg jodu.

Większość Polaków spożywa obecnie poniżej 5 g soli kuchennej dziennie, nie zawsze wyłącznie jodowanej (NIZP-PZH, 2021).

Niedobór jodu w Polsce po 2020 roku

Po złagodzeniu programu jodowania pojawiły się obawy o powrót niedoborów, zwłaszcza w grupach ryzyka: kobiet w ciąży, karmiących, dzieci, osób na dietach eliminacyjnych i ograniczających sól.

Objawy niedoboru jodu

• Powiększenie tarczycy (wole)
• Niedoczynność tarczycy: zmęczenie, przyrost masy ciała, suchość skóry
• Zaburzenia rozwoju intelektualnego u dzieci
• U kobiet w ciąży: zaburzenia rozwoju płodu, niższy iloraz inteligencji u dzieci (Zimmermann, 2011)

Dane epidemiologiczne

Badanie ogólnopolskie z 2022 r. (NIZP-PZH) wykazało, że 15-25% dzieci i młodzieży ma stężenie jodu w moczu <100 µg/l - poziom świadczący o niedostatecznym spożyciu. W populacji dorosłych niedobór może dotyczyć nawet 20%, zwłaszcza osób unikających soli lub stosujących diety roślinne [[powiązany temat]].

Jod w diecie: główne źródła i biodostępność

Źródła jodu w produktach spożywczych

Zawartość jodu w produktach roślinnych zależy od jego ilości w glebie (w Polsce jest bardzo niska). Nabiał i jaja zawierają umiarkowane ilości, co ma znaczenie dla osób na diecie bezrybnej.

Suplementacja jodu: wskazania i dawki

Kto powinien rozważyć suplementację?

• Kobiety w ciąży i karmiące (zapotrzebowanie: 250 µg/dobę; EFSA, 2014)
• Osoby unikające soli jodowanej (diety niskosodowe, weganie, osoby na diecie bezglutenowej - pieczywo gluten-free często nie jest wzbogacane w jod)
• Dzieci i młodzież w okresie wzrostu
• Osoby z niedoczynnością tarczycy spowodowaną niedoborem jodu (potwierdzoną badaniami)

Dawki suplementacyjne

Źródło: IOM 2001, EFSA 2014, WHO 2007.

Formy chemiczne i biodostępność

Większość suplementów zawiera jodek potasu (KI) lub rzadziej podjodan potasu (KIO3). Biodostępność obu form jest wysoka (>90%), bez istotnych różnic klinicznych (IOM, 2001).

Jod a ciąża: wymagania i skutki niedoboru

Jod jest niezbędny dla rozwoju mózgu płodu, szczególnie w I i II trymestrze, gdy tarczyca dziecka nie produkuje własnych hormonów (WHO, 2007).

Niedobór jodu w ciąży wiąże się z:

• Niższym IQ dziecka (meta-analiza Bath et al., 2013, PMID: 23783297)
• Ryzykiem niedoczynności tarczycy u noworodka
• Powiększeniem tarczycy u matki

Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne zaleca kobietom planującym ciążę, ciężarnym i karmiącym suplementację jodu w dawce 150-250 µg/dobę, niezależnie od spożycia soli (PTE, 2022).

Nadmiar jodu i ryzyko w chorobach tarczycy (Hashimoto)

Długotrwały nadmiar jodu może prowadzić do zahamowania syntezy hormonów tarczycy (efekt Wolffa-Chaikoffa), a u osób z predyspozycją - do rozwoju lub zaostrzenia autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (Hashimoto) (Laurberg et al., 2016, PMID: 27186982).

Zalecenia:

• U osób z Hashimoto i innymi chorobami autoimmunologicznymi jod stosuje się wyłącznie po potwierdzeniu niedoboru badaniami (stężenie jodu w moczu, TSH, FT4, przeciwciała).
• Unikać suplementów i alg zawierających wysokie dawki jodu (>250 µg/dobę) bez kontroli lekarskiej.

Diagnostyka niedoboru i nadmiaru jodu

Podstawą oceny podaży jodu jest pomiar stężenia jodu w moczu (UIC - urinary iodine concentration). Norma dla dorosłych: >100 µg/l, u kobiet w ciąży: >150 µg/l (WHO, 2007).

Dodatkowo ocenia się:

• TSH (tyreotropina)
• Stężenie FT4 (wolna tyroksyna)
• Poziomy przeciwciał anty-TPO

Badanie stężenia jodu w moczu wykonuje się w laboratoriach specjalistycznych, nie jest rutynowe.

Sól jodowana a suplementacja: praktyczne wskazówki

• Sól jodowana pozostaje głównym źródłem jodu w diecie Polaków, ale jej spożycie spada i nie zawsze pokrywa zapotrzebowanie.
• W grupach ryzyka (ciąża, dzieci, osoby ograniczające sól) suplementacja jodu w dawkach zalecanych przez towarzystwa naukowe jest uzasadniona.
• Suplementację najlepiej prowadzić w postaci jodku potasu, w dawce 150-250 µg/dobę, unikając preparatów z bardzo wysokimi dawkami lub niekontrolowanymi źródłami (algi).
• U osób z chorobami tarczycy (Hashimoto, nadczynność) suplementacja tylko po konsultacji z endokrynologiem.
• Należy monitorować objawy i wyniki badań podczas suplementacji.

FAQ: najczęstsze pytania o suplementację jodu

Czy osoby na diecie bezglutenowej są bardziej narażone na niedobór jodu?

Tak, pieczywo bezglutenowe w Polsce rzadko jest wzbogacane w jod, a osoby eliminujące nabiał i ryby są bardziej narażone. Zalecana jest kontrola podaży i ewentualna suplementacja [[powiązany temat]].

Czy dzieci powinny otrzymywać suplementy jodu?

Dzieci w wieku 1-12 lat mają niższe zapotrzebowanie (90-120 µg/dobę), które zwykle można pokryć dietą i solą jodowaną. Przy dietach eliminacyjnych lub ograniczaniu soli suplementacja może być wskazana po konsultacji z pediatrą.

Czy można przedawkować jod z suplementów?

Tak. Przewlekłe spożycie powyżej 500 µg/dobę może prowadzić do zaburzeń czynności tarczycy, zwłaszcza u osób z predyspozycjami do chorób autoimmunologicznych. Bardzo wysokie dawki występują w suplementach z algami - należy ich unikać.

Czy jod jest potrzebny osobom z Hashimoto?

Stosowanie jodu u osób z Hashimoto jest kontrowersyjne. Przy niedoborze potwierdzonym badaniami - tak, w innych przypadkach nadmiar może pogarszać przebieg choroby. Konieczna jest ścisła kontrola lekarska.

Czy sól morska lub himalajska zawiera jod?

Sól morska i himalajska sprzedawane w Polsce zwykle nie są jodowane - ich zawartość jodu jest śladowa i nie pokrywa zapotrzebowania. Dla profilaktyki wybieraj sól z oznaczeniem „jodowana”.

Czy suplementacja jodu wpływa na wyniki badań tarczycy?

Tak, nadmiar lub niedobór jodu wpływa na stężenia TSH i FT4. Przed suplementacją warto wykonać badania i skonsultować się z lekarzem.

Bibliografia

1. EFSA, 2014. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for iodine. EFSA Journal.
2. IOM, 2001. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. National Academy Press.
3. WHO, 2007. Assessment of iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. World Health Organization.
4. Zimmermann MB, 2011. The role of iodine in human growth and development. Semin Cell Dev Biol. PMID: 21802524
5. Bath SC, et al., 2013. Iodine deficiency in pregnant women in the UK: a matter of concern. Lancet. PMID: 23783297
6. Laurberg P, et al., 2016. Iodine intake as a determinant of thyroid disorders in populations. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. PMID: 27186982
7. NIZP-PZH, 2021. Stan spożycia soli oraz jodu w populacji Polski (raport).
8. Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne, 2022. Zalecenia dotyczące suplementacji jodu w ciąży.